TANIM1: en az iki elemanlı bir küme,
ve
iki fonksiyon olsun. Aşağıdaki koşullar sağlanırsa
üçlüsüne bir cisim denir:
F1) ,
F2) ,
F3) ,
F4) ,
F5) ,
F6) ,
F7) ,
F8) ,
F9) .
(Burada gösterimi yerine
gösterimi kullanılmıştır)
ÖRNEK1: Rasyonel sayılar kümesi,
Reel sayılar kümesi ve
Kompleks sayılar kümesi, bilinen toplama ve çarpma işlemlerine göre birer cisimdir.
ÖRNEK2: , bir asal sayı,
olmak üzere
ve
olsun.
olmak üzere
ve
olarak tanımlarsak
üçlüsü
elemanlı bir cisim olur.
ÖRNEK3: tam sayılar kümesi F1,F2,…,F8 koşullarının hepsini sağlamasına rağmen F9 koşulunu sağlamadığından cisim değildir.
’dir, fakat
koşulunu sağlayan bir
bulunmadığından F9 koşulu sağlanmaz.
Cisimler konusunu detaylı olarak Cebir kategorisi açıldığında işleyeceğiz. Şimdi asıl konumuz olan Vektör uzayları konusuna giriş yapalım:
TANIM2: bir küme ve
bir cisim olsun.
ve
iki fonksiyon olmak üzere aşağıdaki koşullar sağlanırsa
dörtlüsüne bir vektör uzayı ya da lineer uzay denir:
L1) ,
L2) ,
L3) ,
L4) ,
L5) ,
L6) ,
L7) ,
L8) .
Bazen “ bir vektör uzayıdır” ifadesi yerine “
,
-vektör uzayıdır” ifadesi kullanılır.
’in elemanlarına vektörler,
’nın elemanlarına sayılar (skaler) denir.
ise
’e reel vektör uzayı,
ise
’e kompleks vektör uzayı denir. L3 özelliğindeki
elemanına vektör uzayının sıfırı denir. Cismin sıfırı olan
ile karıştırmamak için
ile gösterilir.
olduğundan bir vektör uzayı hiçbir zaman boş değildir. L4 özelliğindeki her bir
vektörüne karşılık gelen ve
özelliğini sağlayan
vektörüne,
vektörünün toplamaya göre tersi denir.
ÖRNEK4: bir
-vektör uzayıdır. Genel olarak
bir cisim ise kendi üzerinde bir vektör uzayıdır. Yani
bir
-vektör uzayı ve
bir
-vektör uzayıdır.
ÖRNEK5: olmak üzere
olsun.
ve
olmak üzere, toplama işlemi:
, skalerle çarpma işlemi:
olarak tanımlanırsa
bir
-vektör uzayı olur.
Genelde bir cisim olduğunda
bir
-vektör uzayı olur. Buradaki toplama ve skalerle çarpma işlemleri
’deki ile tamamen benzer biçimde tanımlanır. Buna göre
bir
-vektör uzayı ve
bir
-vektör uzayıdır.
ÖRNEK6: ve
iki cisim,
,
ise
bir
-vektör uzayıdır. Buna göre
,
üzarinde ve
,
ve
üzerinde vektör uzaylarıdır.
ÖRNEK7: ve
iki cisim ve
ise
,
üzerinde bir vektör uzayı değildir.
ÇÖZÜM: ’nın
üzerinde vektör uzayı olmadığını göstermek için ilk akla gelen 8 özellikten birinin sağlanmadığını göstermektir. Fakat bizim çözümümüz bu biçimde olmayacaktır.
’nın
üzerinde vektör uzayı olabilmesi için ilk önce skalerle çarpma fonskiyonun
olması gerekir. Biz bunun sağlanmadığını göstereceğiz.
olduğundan
’dır. Ayrıca
olduğundan
’dır.
olduğundan
olması gerekir. Yani
olmalıdır. Fakat
olduğundan
değildir. Dolayısıyla
,
üzerinde bir vektör uzayı değildir.
Örnek7′ye göre olduğundan
,
üzerinde ve
olduğundan
,
üzerinde vektör uzayı değildir.
ÖRNEK8: bir küme ve
bir cisim olmak üzere,
olarak tanımlansın. için toplama işlemi:
,
ve
için skalerle çarpma işlemi:
olarak tanımlanırsa
bir
-vektör uzayı olur. Bu uzay
ile gösterilir.
Bu örnekte ve
olarak alınırsa
elde edilir. Ayrıca
ve
alınırsa
, yani bütün reel terimli diziler elde edilir. Bu vektör uzayı
ile gösterilirse
olur. Bu inşa kompleks terimli diziler için de yapılabilir.
olarak alınırsa
olur.
ÖRNEK9: bir cisim ve
, katsayıları
’dan olan polinomların kümesi yani;
olsun.
,
ve
olsun.
Toplama işlemi, ,
ve
olmak üzere,
,
Skalerle çarpma işlemi, olarak
tanımlanırsa bir
-vektör uzayı olur.
TANIM3: bir cisim,
bir
-vektör uzayı ve
olsun. Bu durumda
olarak tanımlanır.
ÖNERME1: bir cisim,
bir
-vektör uzayı olsun. Bu takdirde;
a) tektir,
b) için
’in toplamaya göre tersi tektir. (
özelliğini sağlayan bu tek eleman
olarak gösterilir),
c) ,
d) ,
e) ,
f) .
TANIM4: bir
-vektör uzayı,
olsun.
(i) ,
(ii) , ve
,
koşulları sağlanıyorsa ’ye
’in bir “alt uzayı” ya da “alt vektör uzayı” denir. Bu durumda toplama foksiyonu
’den
’e ve skalerle çarpma fonksiyonu
’den
’e kısıtlanırsa
kendi başına bir vektör uzayı olur.
ÖNERME2: bir
-vektör uzayı,
alt uzay ise
’dir.
Önerme2 ile Tanım4 şu biçimde de ifade edilebilir:
TANIM4‘: bir
-vektör uzayı,
olsun.
(i)
(ii) ,
(iii) , ve
,
koşulları sağlanıyorsa ’ye
’in bir “alt uzayı” ya da “alt vektör uzayı” denir. Tanım4′ ile hemen şu sonuca varılır:
ise
bir alt uzay değildir.
ÖNERME3: bir
-vektör uzayı,
olsun. Bu takdirde:
bir alt uzaydır
.
ÖNERME4: bir
-vektör uzayı,
alt uzaylar olsun. Bu takdirde,
’nin alt uzay olması için gerek ve yeter koşul
veya
olmasıdır.
ÖNERME5: bir
-vektör uzayı,
bir indis kümesi
,
’in bir alt uzayı olsun. Bu takdirde,
de ’in bir alt uzayıdır. Yani alt uzayların keyfi sayıdaki kesişimi de bir alt uzaydır.
ÖRNEK10: bir
-vektör uzayı olsun. Bu takdirde
ve
birer alt uzaydır.
TANIM5: ve
’e
’in trivial alt uzayları denir.
’in trivial’den farklı alt uzaylarına “özalt uzay” denir. Başka bir deyişle
özelliğini sağlayan bir alt uzaya özalt uzay denir.
ÖRNEK11: ,
olsun. Bu takdirde,
’nin bir alt uzayıdır.
ise
özalt uzaydır.
ÇÖZÜM: ,
olsun. O halde
ve
’dır.
’dir.
olduğundan ’dir. Ayrıca
olduğundan
’dir. Dolayısıyla
bir alt uzaydır.
Şimdi olduğunda
’nin bir özalt uzay olduğunu gösterelim.
ise
’dır. Varsayalım ki
’dır.
olduğundan
.
olduğundan
’dir.
’dir.
olduğundan
’dir. Sonuç olarak
’dir.
olduğunda
olduğu benzer biçimde gösterilebilir.
ÖRNEK12: ,
olsun.
olduğundan
’dir. O halde
bir alt uzay olabilir.
olduğundan
.
bir alt uzay olsaydı
olduğundan
olması gerekirdi. Fakat
olduğundan
bir alt uzay değildir.
ÖRNEK13: ,
,
olsun.
ve
’nin alt uzay olup olmadığını araştıralım:
Önce ’i inceleyelim:
için
’dir.
ve
olsun.
.
O halde bir alt uzaydır.
Şimdi ’yi inceleyelim:
olması için
olacak biçimde
var olmalıdır.
.
olduğundan
’dir.
olduğundan
’dir. Fakat
. Dolayısıyla
olacak biçimde
yoktur. O halde
. Bu yüzden
alt uzay değildir.
ÖRNEK14 (DİZİ UZAYLARI): Örnek8′da bütün reel dizilerin uzayını incelemiştik. Şimdi bu uzayın bazı önemli alt uzaylarına göz atalım:
uzayı, Reel terimli ve sınırlı dizilerin uzayıdır. Bu uzay S’in bir özalt uzayıdır. Çünkü seçilirse
olur ve
elde edilir. Öte yandan
seçilirse
ve
olduğundan
elde edilir. (Burada ile tüm terimleri sıfır olan
dizisini içeren tek elemanlı trivial alt uzay gösterilmektedir)
yakınsak
uzayı, Reel terimli ve yakınsak dizilerin uzayıdır. Yakınsak her dizi sınırlı olduğundan bu uzay ’un bir özalt uzayıdır. Ayrıca
seçilirse
olduğundan olur ve
elde edilir. Öte yandan
seçilirse
ve
olduğundan
elde edilir.
olduğundan
uzayı
’nin bir alt uzayıdır.
seçilirse
olduğundan olur. O halde
’dır. Öte yandan
seçilirse
olduğundan olur.
olduğundan
sağlanır.
olmak üzere
uzayını göz önüne alalım. olsun.
. O halde
. Şimdi
’lerin
’ın öz alt uzayları olduğunu gösterelim:
olsun.
ise
.
Dolayısıyla
olsun.
ise
.
olduğundan
. Yani
.
Şimdi uzaylarının kendi aralarındaki içerme ilişkisini inceleyelim:
olsun.
seçersek,
olduğundan
olduğundan
O halde doğrudur. Şimdi kesin içermenin sağlandığını gösterelim:
Yine olsun. O halde
’dir.
olsun.
olduğundan
.
olduğundan
.
O halde doğrudur.
Son olarak
uzayını inceleyelim:
olarak tanımlarsak olduğundan
’dir. O halde
.
ve
olsun.
olduğundan . O halde
uzayı
’nin bir alt uzayıdır. Şimdi kesin içermenin olduğunu gösterelim:
olsun.
olduğundan
.
Fakat
olduğundan ’dir. Yani
.
O halde ele aldığımız bütün dizi uzayları için aşağıdaki içerme doğrudur:
Örnek14′te verilen bütün dizi uzayları reel terimli diziler için verilmiştir. Buradaki bütün örnekler kompleks terimli diziler için de verilebilir. Buna göre bütün kompleks terimli dizilerin uzayı olur. Bu uzayın alt uzayları da
yakınsak
olarak verilebilir.
Yorumlar